İran

Yöneten: Dr. Katja Rieck (2020 Eylül’e kadar Prof. Dr. Raoul Motika)

Süre: 2019 Nisan’dan beri

Günümüz İran’ının toprakları dili, dinî, sanatı, bilimi ve siyaseti etkileyen karşılıklı değiş-tokuş ilişkileriyle batıda Anadoluya, doğuda ise Güney Asyaya uzun süredir bağlıdır. Her ne kadar bu ilişkilerin biçim ve içerikleri birçok açıdan bugün değişmiş olsa da kültürel, ekonomik, dinî ve sosyal ağlar vasıtasıyla bu çeşitli alanlar birbirlerine girmeye devam etmektedir. Bununla beraber, “Orta Doğu” ve “Güney Asya” veya Türk ve İran çalışmalarını birbirlerinden ayıran akademik disiplinlerin varlığı, araştırma alanlarının bu tür dolanıklıklarını ve kesişim noktalarını gözden kaçırdığı anlamına gelmektedir. Beşeri bilimlerdeki son gelişmeler disiplinlerden kaynaklı bu tür kör noktaları aşmanın yollarını aramaktadır. Örneğin, Akdeniz ve Hint Okyanusu coğrafyaları arasındaki ilişkilere bilinçli bir şekilde odaklanılmaktadır. Yenilikçi araştırma için benzer bir potansiyel, günümüz İran bölgesi ve Anadolu’nun batı uçlarından Orta ve Güney Asya’ya kadar genişleyen tarihsel olarak şekillenmiş bir İran kültürel alanı arasındaki ilişkileri ciddiye almakta yatmaktadır. İlgili coğrafyalardaki çağdaş ve tarihî meselelere odaklanan konferanslar ve çalıştaylar, Alman-İranlı işbirliği tarafından ortaya konan uluslararası bir araştırma ağını inşa etmek adına önemli bir adımdır.

Bu yeni araştırma odağının başlaması, Max Weber Vakfı’nın geniş ölçekli “Wissen Entgrenzen” projesinin parçası olarak Federal Almanya Eğitim ve Araştırma Bakanlığı’nın üçüncü taraf fonlamasının başarılı edinimi sayesinde mümkün olmuştur.

Uluslararası Sürekli Çalışma Grubu İran ve Ötesi – Sürdürülebilir Bilimsel İşbirliği (IRSSC)
Proje yönetimi: Dr. Katja Rieck
Sorumlu Araştırmacılar:
PD Dr. Judith I. Haug (Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye’de Müzik araştırma alanı),
PD Dr. Robert Langer (Dinler Tarihi araştırma alanı),
Dr. Melike Şahinol (İnsan, Tıp ve Toplum araştırma alanı)

Proje süresi: Nisan 2019 – Şubat 2022

IRSSC Uluslararası Sürekli Çalışma Grubu’nun amacı, Anadolu’dan İran ve Pakistan’a uzanan coğrafyadaki kültürel, toplumsal, dinî bağlantıları irdelemeye dair özgün araştırma konuları dolayımıyla başta İran’da olmak üzere ilgili coğrafyalardaki akademik kurumlar ve araştırmacılarla işbirliği olanaklarını bu olası işbirliklerinin kısıtlarıyla keşfetmektir. İran’da yaşayan insanlar, gerek güç ekonomik koşullar gerekse küreselleşme ve demografik değişikliklerin yarattığı hızlı sosyokültürel değişim sonucu, gündelik yaşamlarında karşılaştıkları zorlukları aşmak için kültürel kaynaklarını çok çeşitli biçimlerde kullanmaktadır. Küreselleşme, göç, şehirleşmeye paralel olarak sosyal medya aracılığıyla yaygınlaşan bireysel ifade olanakları mevcut kültürel ifade biçimlerini dönüşüme uğratıp çoğaltmakta ve öne çıkarmaktadır. Bu bağlamda, gerek yerel gerekse küresel ölçekte kültürel, dinî ve bedensel icraya dair örüntüler önem kazanmaktadır. Azınlık kimlikleri veya bölgesel müzik biçimleri gibi otantik olanın gelenek yoluyla aktarılan biçimleri, ezoterizm, yeni dindarlık türleri, postmodern bir akım olan transhümanizm, vejetaryenlik/veganlık, müzik alt kültürleri gibi küresel kültürel ifade biçimleri ve “insan bedeninin iyileştirilmesi”ne (Human Enhancement) yönelik ileri teknolojik gelişmeler gerek toplumsal etkileşimde ve grup kimliğinde gerekse insan bedeninde derin dönüşümler yaratmaktadır. IRSSC, seçilmiş araştırma soruları yoluyla, ağırlıklı olarak Türkiye – İran – Pakistan coğrafyalarında, bu kavramların sınır aşırı olarak birbirleriyle nasıl iç içe geçtiğini veya eş zamanlı olarak nasıl işlediğini araştırıyor. Toplumsal dönüşümü ivmelendiren pratik ve söylemlerin yaratıcı şekillerde benimsenmesi, yerleşik norm ve pratiklerle hem bir gerilim hem de karşılıklı bir etkileşim yaratmaktadır.  Bunlara örnek olarak Şii İslamdaki bedensel habitus, dinî gelenekler, toplumsal cinsiyet halleri ve müziğe aktif ve pasif erişim verilebilir. Giderek çoğalan ve farklılaşan günümüz medyası, kamusal kurumlar ve sosyal medya gibi uluslararası kamuoyu söz konusu olduğunda daha geniş ancak kendi içerisinde fraksiyonlara sahip olan melez bir pratikler repertuarı yaratmıştır. Bu durum, müzik, din ve tedaviye yönelik olan ve olmayan beden modifikasyonu pratikleri açısından sosyal bilimler ve kültürel incelemelerin nitel araştırma yöntemleri kullanılarak araştırılacaktır. IRSSC’nin temel amacı, akademik araştırmaların yanı sıra, uluslararası bir araştırma ağının inşa edilmesi için İran başta olmak üzere bölgedeki araştırmacıları mevcut potansiyelleri göstererek uluslararası bilgi iletişimine ve üretimine dahil etmektir.

İran: Klasik Müzik ve Toplum

Dr. des. Kamyar Nematollahy, Köln Üniversitesi’nde müzisyen ve müzik etnologu.

Proje İran klasik müziği ile ülkenin yakın geçmişteki sosyo-politik koşulları arasındaki ilişkiyi inceliyor. İran müziğindeki değişimin dinamizmini devlet ideolojisi, öz düşünce, kolektif kimlik, modernleşme ve küreselleşme gibi çeşitli toplum politikaları bağlamında göstermeyi amaçlayan proje, İran’da kolektif bir kimliğin tahayyülü ve inşasında müziğin rolünü sorguluyor.

Araştırma sonuçları, bahsi geçen araştırma alanlarına uygun olarak, üç makale kapsamında sunuluyor:

“İran Klasik Müziği. Çevrimiçi Mekân, Gerçek Değişimler”

Bu makale sosyal medyanın İran klasik müziğinin performatif ve toplumsal yönlerini inceliyor. Sosyal ağların İran müziğinin icrasında ve toplumsal bağlamlarında yaptığı değişikliklere ışık tutmak amacıyla, müzikoloji, sosyal antropoloji ve medya bilimleri gibi çeşitli disiplinlerden alınan yöntemlerin kullanıldığı bu araştırmanın en önemli kaynaklarından biri, konuyla ilişkin olarak internette bulunan metin, görüntü ve ses dosyaları. Verilerin derlendiği en önemli platformlar, İranlılar arasında çok tutulan ve bilgilerin değiştokuş edilmesi ve yayılması bakımından merkezi önem taşıyan platformlar olan Instagram ve Telegram. Nematollahy, İran özelinde az araştırılmış bir konu olan İran müziğinin yeni medya ve internet bağlamında analizi için sosyal medyada aktif müzisyenleri gerek katılımcı gözlem gerekse mülakat yoluyla içine alan bir online saha araştırması yapmış bulunuyor. 

“İran Müziği ve Kolektif Kimliğin İnşası: 1970’ler ve Erken-Devrim Yılları”

Bu makale İran’da, özellikle İslam Devrimi’ni izleyen ilk yıllarda klasik İran müziği ile kolektif kimlik arasındaki etkilişimi inceliyor. Yazının merkezî konularından birini 1970’li ve 1980’li yıllarının en etkili müzik yapım dizilerinden biri olan Chāvosh ile İran’daki sosyo-politik koşullar arasındaki ilişki oluşturmakta. Chāvosh’un toplumsal ve politik yönlerinin yanı sıra bu bestelerin teknik yönleri de müzik ve şarkı metni transkripsiyonlarına dayanarak analiz ediliyor. Böylece İran müziğinin bilimsel olarak araştırılması alanında yeni tür bir yaklaşım ortaya konuyor. Makale alanında uzman müzisyenlerle yapılan ve onların kimliği nasıl algıladıklarını ve bunu kendi eserlerine nasıl yansıttıklarını irdeleyen mülakatlara dayanıyor.

“İran Müziğinin Müzik Kurumları Üzerinden Anlamak”

İran’da devlete ait olmayan müzik kurumlarının sayısı son yıllarda kuvvetle artmış bulunuyor. Tahran’ın en tanınmış enstitülerinden birkaçında öğretilen çeşitli çalgıları ve müzik türlerini inceleyen bu araştırma bunun ötesinde, müzik etkinliklerini çeşitli yaş grupları ve cinsiyetler bakımından karşılaştırıyor. Bu araştırma projesinin amaçlarından bir diğeri, çeşitli yaş gruplarından İranlıların müzik zevkini ortaya koymak. Ek olarak, İran’da zaman içinde değişen müzik trendleri, klasik İran müziğinin müzik müfredatında aldığı yer konu edilecek.  Veriler Tahran’daki müzik kurslarında yapılmış gözlemlere ve saha araştırmasına dayanıyor. Ayrıca, İran’daki müzik enstitüleri üzerine derlenen bilgilerin müzikoloji alanında gelecekte yapılacak işbirliği çalışmalarını kolaylaştırması bekleniyor.

Salgınlar Öncesinde Bilgi: (İslami) Sıvılar Tıbbı Karşısında Peygamber Tıbbı

Sorumlu: Shahrzad Irannejad

Süre: Ekim 2020 – Eylül 2021

“Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp” (Complementary and Alternative Medicine, CAM) küresel hareketinin  git gide büyümesine benzer bir biçimde, son on yıl içinde İran’da “Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp” hareketi kapsamında, “Geleneksel Fars Tıbbı” (TPM) olarak adlandırılan bir dalın yeniden canlandığı gözlenebilir. Tarihi açıdan bakıldığında TPM bir ahlat-ı erbaa (dört sıvı) tıbbı olan Yunan-Arap tıbbının Fars dünyasında alımlanan biçiminden doğmuştur. Bu bilgi dağarcığı sıvılar pato-fizyolojisine dayanan temellerini rakip durumdaki bir başka bilgi geleneği olan “Peygamber Tıbbı” (PM) ile paylaşmaktadır. Her iki yaklaşımda ortak olan sıvılar tıbbı çerçevesinde yer alan kanonik, ansiklopedik metinlerde bulaşmaya ilişkin belirgin bir kavramın yer almadığı görülür. Ahlat-ı erbaa (dört sıvı) paradigması içinde, hastalıklara mizaçlar ve vücut sıvıları arasındaki denge bozukluklarının yol açtığı varsayılır. Bir dizi dış faktör bu dengeyi etkileyebilir (sex res non naturales); ancak genel olarak bir bedenin başka bir bedende hastalıklara yol açabileceği yolunda kanonlaşmış bir tasavvur yoktur. Ayrıca, bulaşma kavramı “Peygamber Tıbbı”nda rol oynayan birkaç hadiste inkâr edilmektedir.

Bu proje, bilgi aktörlerinin bulaşma olgusuna dair bireysel gözlemleriyle bu aktörlerin bağlı olduğu paradigmalarda bir bulaşma kavramının olmaması arasındaki gerilimi irdeliyor. Bu gerilim bilgi aktörlerinin arka planındaki dini, kültürel ve politik bağlam içinde söz konusu ediliyor. Filoloji ve tıp sosyolojisi alanlarını bir araya getiren araştırma projesi PM ve TPM’nin özgün metin gelenekleri ve nevi şahsına münhasır toplumsal bağlamları içindeki bilgi korpuslarıyla ilgileniyor. Tarihi (filolojik) ve güncel (sosyolojik) kaynaklara başvuran araştırma bilgi aktörlerinin bulaşma olgusu üzerine yaptıkları ampirik gözlemlerini her iki tıp paradigmasının (TPM ve PM) kendi iç direncine rağmen bu paradigmaların kavramsal çerçevelerine nasıl entegre ettiklerini anlamaya çalışıyor.

Hair:y_less Masculinities: Bir Kartografi. İran İslam Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma

Proje sorumlusu: Dr. Melike Şahinol

Araştırmacı: Burak Taşdizen, MSc

Proje Süresi: Ocak 2020 – Ocak 2022

Proje websitesi: https://hairyless.hypotheses.org

Estetik cerrahiye ve bedenin tekno-medikal inşasına artan ilgi erkek bedenini tıbbileştirerek toplumsal cinsiyetlerin beden üzerinden müzakere edilmesinin ve yeniden inşasının önünü açtı. Minimal invaziv cerrahi prosedürlerin de dahil olduğu estetik cerrahi işlemler arasında erkekler tarafından en çok tercih edilen iki işlem olan lazer epilasyon ve saç ekimi erkeklerin kendi bedenlerinde saç ve kılı yeniden şekillendirme isteklerini de gözler önüne seriyor.

Bu araştırma, Ortadoğu’da ve küresel çapta güzellik sektörü ve saç ekim işlemleriyle öne çıkan Türkiye ve İran’daki  klinik ve güzellik salonlarında gerçekleşen erkek saç/kıl ekimi ve kıl aldırma/yok etme pratiklerinin bir haritasını çıkarmayı hedefleyerek bu müdahalelerin ne tür yeni toplumsal cinsiyetlere gebe olduğu sorusunu ve erkekliklerin yeniden inşasında kılın önemini coğrafi, kültürel ve maddi farklar üzerinden tartışmaya açmaktadır.

Dönüşen Hayırseverlik: İran İslam Cumhuriyeti’nde Devrim Sonrası Yönetimsellikten Sivil Toplumun Öz-Güçlenmesine

Yöneten: Dr. Katja Rieck

Proje süresi: Temmuz 2019’dan beri

Dinin gereklerini yerine getiren Müslümanlar için hayırseverlik bu uygulamanın merkezi bir unsurudur. Dinen zaruri olan zekât ve Şii cemaatlerindeti ismiyle khom dışında, hayırseverlik başkalarının esenliği için gönüllü olarak verilen sadaka yoluyla da gerçekleşir. Hayırseverlik hangi biçimde olursa olsun, aktörler hayırseverlik geleneğinden gelen biçimleri canlı bir kültürel ve dinsel uygulama biçiminde sürekli olarak yeniden yorumlar ve bunlara farklı anlamlar yüklerler. Amy Singer ve benzeri Osmanlı tarihçileri tarafından aktarılan hayırseverlik biçimleri, Muslim Relief veya Muslim Aid gibi günümüz Müslüman organizasyonlarındaki mevcut hayırseverlik pratiklerinden farklılaşmaktadır. 

Burada takınılan araştırmacı perspektifi üzerinde söz konusu genişletilmiş bilimsel bağlam belirleyici olmaktadır. Günümüz hayırsever pratikleri üzerine yapılan araştırmalar bu pratikleri yeni kimliklerin ve (cinsiyetli) vatandaşlık biçimlerinin icra edildiği bir alan olduğu kadar çoğunlukla yeni medyanın da desteğiyle kendi kaderini tayin etme ve toplumsal güçlenmeye dair alan açan yerel ve ulus-ötesi yeni eylem ağları oluşması üzerinden de incelemiştir. Bu proje, İran İslam Cumhuriyeti’ndeki hayırsever pratiklerinin güncel dönüşümlerine, bu dönüşümlerin küresel ve bölgelerüstü gelişmelerdeki rolüne, ve bunların İran toplumundaki sosyo-kültürel dönüşümlerle nasıl etkileşimde olduğuna odaklanır.  İran’daki gelişmelerin zaman zaman Ortadoğu’nun diğer bölgelerindeki gelişmelerin öncülü olduğu gerçeği göz önünde bulundurulduğunda, araştırmanın bir amacı da bölgedeki önemli dönüşüm sahalarını tespit etmek olarak belirmektedir. 

İran’daki hayırseverlik pratiklerindeki dönüşümleri belgelemek ve bağlamlandırmak amacıyla bu etkinliklerden bazıları İranlı araştırmacılarla işbirliği içinde haritalandırılıyor ve bunların etnografik vaka araştırmaları yapılıyor. Proje kapsamında öne çıkan sorular şu şekilde: Sivil toplum hayırseverliğinin dönüşümünde belirleyici olan etkiler nelerdir? Süreçlerin daha iyi yönetilmesi amacıyla dinî geleneklerin yeniden yorumlanmasının bu süreçlerdeki rolü nedir? İran’da dönüşen cinsiyet rollerinin ve kimliklerinin hayırseverlik pratiklerine etkileri nelerdir? Bu tür yeni pratiklerin oluşumunda yerel ve ulus-ötesi medyanın rolü nedir? 

Telegram gibi mesajlaşma platformlarının ve genel olarak bilişim ve iletişim teknolojilerinin, yaratıcı biçimlerde kullanılması yenilikçi hayırseverlik pratiklerinin gelişiminde can alıcı bir unsur olmuştur. Hayırseverlik konusundaki yeni sivil toplum uygulamaları ile devlet kurumları arasında ne tür etkileşimler vardır? Sadece statükoyu mu desteklerler, yoksa yeni kimlik ve özne konumlarını mümkün kılarak toplumsal aktörler için yeni seferberlik alanları açan iyi yönetim hallerine dair örnekler sunarak dönüşümü mü tetiklerler? Hayırseverlik pratiklerinin gerek sunanlar gerekse alanlar nezdinde gözlemlenebilir,  İran içinde veya uluslararası arenada yeni sosyal ağlar, yeni sosyal karşıtlıklar veya hatta yeni kimlikler oluşmakta mıdır? Hayırseverlik etkinlikleri kişisel güçlenmeye giden yollar mıdır, yoksa sadece, sınıf, din ve etnik-dilsel aidiyetlere paralel şekilde mevcut hiyerarşileri yeniden üreterek mevcut sosyo-ekonomik yapıları pekiştirmekte veya yeni yapılar mı yaratmaktadırlar? Bu ve benzeri sorular İranlı araştırmacılarla birlikte kapsamlı bir saha araştırması yoluyla irdelenmesi hedefleniyor.

Makale

Şahinol, M., & Taşdizen, B. (2021). Medicalised Masculinities in Turkey and Iran: The Eigensinn of Hair in Hair Transplantation. Somatechnics, 11(1), 48-67. doi:10.3366/soma.2021.0339

Nematollahy, Kamyar. (2021). “Iranian Music and the Construction of Collective Identity: the 1970s and early-revolutionary Iran”. Yayına hazırlanıyor.

Nematollahy, Kamyar. (2021). “Virtual Space, Real Changes: A Study on the Impact of Social Media on Iranian Classical Music”. Hazırlanıyor.

Blog Yazıları

Rieck, K. “Mundane and Basic, But Existential – On the Everyday Challenges of Building International Scholarly Collaborative Networks,” Orient-Institut Istanbul Blog, 20 Kasım 2020.

Khan, H. A. & Iqbal, A. “Research on the Rifa’iyya, a Sufi Order in South-Western Asia“. Wissen Entgrenzen Blog der Max Weber Stiftung, 28 Ağustos 2020.

Rieck, K., Şahinol, M. & Taşdizen, B. (2020): “Iterations of the COVID-19 Pandemic: Themes and Problem Spaces in Turkey, Iran and Germany”, Blog of the Orient-Institut Istanbul, 31 Temmuz 2020.

Rieck, K. “Building Sustainable Scholarly Collaboration With Iran (and Beyond): Of COVID-19 and other challenges, Orient-Institut Istanbul Blog, 3 Temmuz 2020.

Podcast

Nematollahy, K. “The Young Generation of Iranian Composers in Digital Era”. Orient-Institut Istanbul Podcasts, 5 Mart 2021.

Gelecek Etkinlikler:

Ekim 2021: Medicalized Masculinities Workshop (in Zusammenarbeit mit Medicine Man, Southern University of Denmark), Orient-Institut Istanbul.

Geçmiş Etkinlikler:

17.–20.6.2021: Materialities of Everyday Religiosity: Historical and Contemporary Dynamics in Turkey and in Iran, Orient-Institut Istanbul, online.

20.10.2020: Medicalized Masculinities: Knowledge Exchange from Denmark to Turkey (in collaboration with Medicine Man, Southern University of Denmark), Orient-Institut Istanbul, online (workshop programme: https://hairyless.hypotheses.org/335).

25.6.2020: Iterations of the COVID-19 Pandemic: Themes and Problem Spaces in Turkey, Iran and Germany, Orient-Institut Istanbul, online (workshop report: https://www.oiist.org/tr/iterations-of-the-covid-19-pandemic-themes-and-problem-spaces-in-turkey-iran-and-germany/).

21.1.2020: Technology and the Body: Care, Empowerment and the Fluidity of Bodies, Orient-Institut Istanbul (workshop report: https://wissen.hypotheses.org/2051).

20.5.2019: IRSSC Kick-off Workshop (workshop report: https://wissen.hypotheses.org/1355).

Nematollahy, K. (2020): “Iranian Classical Music Since the 1970s: The Discourses of Tradition and Identity”. Orient-Institut Istanbul. 23 Eylül 2020. Online lecture.

Şahinol, M. & Taşdizen, B. (2020): “Everyday Cyborgs: Men with Implanted/Transplanted Hair and its Eigensinn”, EASST + 4S Joint Conference: Locating and Timing Matters: Significance and Agency of STS in Emerging Worlds, 18-21 Ağustos 2020, online.

Irannejad, S. (2020): “Absence of a Concept? Contagion, Medicine and Pilgrimage”. Study of Religions Meeting: Religion and Epidemics, 21 Mayıs 2020, Orient-Institut Istanbul, online.

Khan, H. A. & Iqbal, A. (2020): The Rifa’iyya in South-Western Asia. Orient-Institut Istanbul Research Colloquium, 13 Mayıs 2020, online.

Şahinol, M. & Taşdizen, B. (2020): “Cartography of Hair:y_less Masculinities: An Introduction”, Orient-Institut Istanbul Research Colloquium, 1 Nisan 2020, online.

Taşdizen, B. (2020): “Posthuman Feminist Theory: Body Modification and Empowerment”, Technology and the Body: Care, Empowerment and the Fluidity of Bodies, 21 Ocak 2020, Istanbul (Turkey).

Langer, R. (2019): “Researching Twelver Shiism in Germany and Turkey: Approaches to the Empirical Study of Religiosity – Philological, Anthropological, and Study of Religions’ Methodologies”. Qom, Iran: University of Religions and Denominations. 19 Kasım 2019.

Langer, R. (2019): “Empirical Study of Religions: Approaches to Researching the Materiality of Everyday Religiosity in Different Context (Germany, Turkey, Iran)”. Workshop: A Dialog on German and Iranian Perspectives. Mashhad: Ferdowsi University Mashhad, Dāneškade‑e Adabiyāt va ʿOlūm-e Ensānī Doktor ʿAlī Šarīʿatī. 11 Kasım 2019.

Rieck, K. (2019): “Redoing Charity in Media Res: The Challenges of Crafting a Proposal for Funding for a Study of Civil Society Charity Organizations in Contemporary Iran”. Orient-Institut Istanbul Research Colloquium, 16 Ekim 2019.